Gwara Kujawska

Dzisiaj rozpoczynam trudne zadanie: zamierzam zebrać słowa, zwroty, nazwy używane przez lata w naszej kujawskiej mowie.Zdaję sobie sprawę że praca będzie trudna, mozolna, wymagająca sporej wytrwałości. Zamierzam jednak zebrać taki słownik gwary kujawskiej, a potem jeśli starczy sił i inwencji chciałbym pisać krótkie teksty, może wiersze właśnie posługując się gwara kujawską.
 

Piękna jest kujawska mowa

Choć niewiele jej przetrwało

Trochę słówek, parę zwrotów

Niewiele tego by się zebrało

Trzeba stworzyć wielką księgę

Wskrzesić zdania , słowa, zwroty

Pisać teksty, może wiersze

To tradycja, nie głupoty

Nasza przeszłość, pieśń dzieciństwa

Obyczaje i przeżycia

miłość matki, zabaw kilka

Losy przodków, ciężka praca

Niech to wszystko tu kiełkuje

Na kujawską ziemię wraca.

A

Ajntop- jednodaniowy posiłek

absztyfikant- amant z Bożej łaski

ady- ależ, przecież

adyć- już, teraz, zaraz

adygo- wynoście się ( używane do trzody, która weszła w szkodę) 

ajuści- a jakże, jeszcze czego

akuratny- dokładny

akuratnie- dokładnie, starannie

aplegra- szczep roślinny odnóżka

ancug- garnitur

angryst- agrest

antrejka- przedpokój

afty- hafty

anodyny, amedyny- krople odurzające

apódziesz ty- wynoś się, ( używane np. przy wyganianiu trzody, która weszła w szkodę)

B

babok- strach na wróble, straszydło

baczyć- pilnować

bania- dynia

barzy- bardziej

bebech- brzuch

bebechy- trzewia, wnętrzności lub pościel

bebzun- duży brzuch

bednorz- bednarz

bekón- bekon

berbelucha- mętna ciecz, brudna woda

betón- beton

bety- pościel

bez- przez (zaimek)
bibulić- pisać

bida- bieda, także dwukołowy powóz konny

błóna- błona

błónd- błąd

błóndzić- błądzić

błyndny- błędny

boba- ciepła zimowa czapka, np. futrzana

bochynek- bochenek

boczyć- pilnować ( baczenie na coś) lub gniewać się, obrażać się na kogoś

bodej- bodaj

bodeśty- bodaj ty, gdzie tam, ależ

bogać tam- (zwątpienie) czyżby

bogać- gdzież tam, ależ

boleoczy- jaskier

bolóncy- bolący

bolónczka- bolączka

borgować- pożyczać ( sprzedawać na kredyt, na zeszyt)

bożo krówka- biedronka

bón- bób

bratowo- bratowa

brezynt- brezent

brnónć- brnąć

bróna- brona

brónić- bronić

brónować- bronować

brónz- brąz

brónzowy- brązowy

bryczka- powóz konny

brynda, bryndka- denaturat

bómba- bomba

bómbel- bąbel

bónk- bąk

burok- burak

burtnik- krawężnik

bymbnić- bębnić

bymbym- bęben

bachać się- kąpać się

badejki- kąpielówki

bamber- chłop

bana- pociąg

bejmy- pieniądze

bimba- tramwaj

blałka- wagary

blubrać- ględzić

blubry- brednie, bzdury

brachol- brat

brecha- łom

brechtać się- taplać się w wodzie

bręczeć- marudzić

brękot- maruda

bryle- okulary

bąbas- dziecko

bździągwa- pogardliwie o kobiecie

bedłki, bedki- grzyby

bucha, buszka- kurtka, marynarka

bogalicha- pogardliwie bogaczka

bajowy- z grubego sukna

bocheniarz, bocheniorz- robotnik sezonowy( przed I wojną na lato chodzili do pracy do Prus)

bubek- walet w kartach

bulaj- grubas

C

całki- cały

caban- duże, grube zwierze, także człowiek przen.

chabatuła- chrust, suche igliwie, gałązki na opał

chachmyncić- kłamać, gmatwać, oszukiwać 

chachoł- kołnierz

chałupa- wiejski dom

chabas- mięso

chaps- kęs

charchać, charchlać- kaszleć, pochrząkiwać

chechłacz- woreczek z tkaniny wypełniony cukrem zamiast smoczka, gryzak

chechłacz- szczotka do czyszczenia krów

chechłać- plątać, gmatwać, komplikować 

cherlok- cherlak, chudzielec, mizerota

chichrać się- śmiać się

chlib- chleb

chliw- chlew

chłopok- chłopak

chmara- dużo, wielka liczba

chocioż- chociaż, choć

chodzić po gościach- wybierać się w gościnę, odwiedzać

chęchy- mokre zarośla, moczary, nieużytki

chlać- pić lub np. uchlać- ugryźć

chuncwot- łobuz, urwis

chybotać się- chwiać się, kołysać się

chycać- skakać

chynchy- wertepy, zarośla

chyntny- chętny

cielok- cielak, cielę

ciengiem, cingim- ciągle, wciąż

cióngnik- ciągnik

cimno- ciemno

cincie- cięcie

cinki- cienki

cinty-cięty, zawzięty

cinżki- ciężki

cinżor- ciężar

ciń- cień

ciónć- ciąć

cióngnónć- ciągnąć

ciułać- zbierać, gromadzić, oszczędzać

cknić- tęskić

cmyntorz- cmentarz

coby- aby, żeby

coroz- coraz

cómber- comber

cudok- dziwak

cug- prąd powietrza, przeciąg, przewiew, ciąg w kominie

cweter, cwyter- sweter

cybula- cebula

cyganić- kłamać

cykor- strach

cykoryja- cykoria

cymboł- cymbał, także głupek

cymynt- cement

cyntrofuga,cyntrefuga, cyntryfuga- wirówka do mleka

cysorz- cesarz

czekólada- czekolada 

czerwinić, czyrwinić- czerwienić

czerwónka- czerwonka

czerwóny- czerwony

czkowka- czkawka

czort- czart, diabeł

czworok- czworak

czym pryndzy- czym prędzej

czymu- czemu

czynsto- często

czynść- część

czornina, czarnina- zupa z kaczej lub gęsiej krwi

chochla- łyżka wazowa

ciul- oferma, niedorajda

Ć

ćmik- papieros

ćmić- palić, ale także boleć np. ból zęba

ćpnąć, ćpnónć- rzucić

ćwok- oferma, tępak 

D

Delerio- złość, wściekłość 

dalgo- prędzej, dalej

daliko- daleko

dekiel- pokrywka, nakrywka

derektor- dyrektor

dinks, dynks- rzecz o nieokreślonej nazwie

diobeł- diabeł

dłuży- dłużej

dobrodzij- dobrodziej

dokónd- dokąd

doktór- doktor

dopiro- dopiero

dorynczać- doręczać

dosingnónć- dosięgnąć

dotónd- dotąd

downi- dawniej 

donoglać- bolec

dóm- dom

dómb- dąb

dónć- dąć

drewinko- drewienko

drobka, drabka- drabina

drobniuchny- drobniutki

dróng- drąg

drónżyć- drążyć

dryl- siewnik

dryntwy- cierpki

drzaźnić- drażnić

drzyć-drzeć

drzywko- drzewko

dubeltowy- podwójny

durch- ciągle

durszlok- cedzak

dycht- całkiem

dyć- przecież

dydek- smoczek, pierś

dać dyla- uciec

dymba- dęba

dymbina- dębina

dyncie- dęcie

dynko- spód naczynia, albo przykrywka

dyntko- dętka

dyrdymoły- bzdury , brednie

dyszcz- deszcz

dzie- gdzie

dziesińć- dziesięć 

dziewińć- dziewięć

dzil- część, porcja

dzinki, dzinka- dzięki

dziń- dzień

dzisiej- dzisiaj

dziabka- motyka

dudlać- płakać

drygać- bać się, wystraszyć się

dyrdok, na dyrdoka- żwawo, szybko, w te pędy

dziwolóng- dziwoląg

dzylówka- zelówka, podeszwa

drynda- dorożka

E

ej- słuchaj, zwróć na mnie uwagę

elekstryka- elektryka

ekensztyjer- wystający po rogach ulic, łazik  

ejber- łobuz

F

facjatka- pomieszczenie mieszkalne na poddaszu

fajerki- kręgi od pieca

fanga- cios

farfocle- mętna zawiesina lub osad

fasa- zbiornik, cysterna do wody

febra- gorączka

fest- mocno, porządnie

filcoki- zimowe buty ze skóry lub gumy z cholewami z filcu

flacha- butla

flance- sadzonki

flancować- sadzić

flaszka- butelka

flejowaty- niechlujny

folgować-ulżyć, pozwalać

framuga- ościeżnica

fufajka- kufajka, waciak

fuga- spoina w murze

fumfel- gówniarz, kumpel, smark

furmanka- powóz konny

furt- ciągle

futer- pasza

futrować- karmić zwierzęta domowe

fyrtel- wyznaczony rejon, część jakiegoś terenu  

faryna- cukier 

fertyk- po wszystkim, koniec

fociu- ojciec

funt- pół kilograma

frechowny- opryskliwy

fujera- ognisko

fujty- nogi

fefry- strach

fifny-kiepski

fyrać, fyrnąć- uciekać

Funcka- lampa

fafoły- męty

G

gable- widły do ziemniaków, buraków

gadzina- gad, zwierzę

galanty- dość duży

galańcie- dość dużo

gałgan- rozrabiaka, urwis

gały- oczy

ganek- weranda

gapa- ptak z rodziny krukowatych: kruk, gawron, wrona

garować- leżeć w łóżku, spać

gderać- marudzić, nie spieszyć się

giglać- łaskotać

gira- noga

glaca- łysina

glajda- osoba niechlujna

glanc- połysk, polewa, lukier

glancpapir- papier ścierny

glindzić- ględzić

glizda- glista lub dżdżownica

gluba- smarki z nosa

glubka- śliwka mirabelka

głómb- głąb, głupi

głymboko- głęboko

gniść- gnieść

gnot- kość

godać- mówić

golorz- fryzjer

golnónć- wypić

gołómb- gołab

gora- ognisko na polu

gorónco- gorąco

goróncy- goracy

gospodorz- gospodarz

gościniec- karczma, zajazd, a także droga

gónić się- mieć rujęnp. krowa

góra- strych, na górze- na pietrze

górol- góral

gracka, graczka- motyka

grajcarek- korkociąg

gramolić się- wchodzić gdzieś lub na coś nieporadnie

grdyka- krtań

grobki- grabie, grabki

gryfel- rdzeń ołówka

grynzowiny- fusy od kawy lub herbaty

grzebiń- grzebień

grzynda- grzęda

gulorz- indyk

guła- indyczka

gumioki- kalosze

gutalina- pasta do butów

guzdrać się, guzdrzyć się- robić coś bardzo powoli

gwiozda- gwiazda

gymba- twarz

gynsi- gęsi

gzić się- uprawiać seks

gzik- twarożek ze śmietaną i szczypiorkiem

gzub- dzieciak

Głabać- kraść, brać całymi garściami

graty- rupiecie

grygolić- bazgrać, brzydko pisać

gajgi- skrzypce

galart- galareta z mięsa, zimne nóżki

gilejza- niezdara

ganc- zupełnie, całkiem

gamuła- gamoń

gibnąć, gibać- dźwignąć, ukraść

gideja- wysoka, chuda kobieta

gnyk - kark

glazejki, glazerki- rękawiczki

golać, hycać- skakać

gołasy- gołębie

gęszczoki- gąsięta

grocz- gracz np. skrzypek

grajotko- instrument muzyczny

H

haczyk- także pogrzebacz

hajcować- palić się

hajtnónć się- ożenić się, wyjść za mąż 
he- tak

heklówka, heklować- szydełko, robić na szydełku 

hok- hak

hoczyk- haczyk

huby- pagórki, odległe gospodarstwo lub teren poza wsią

hybel- strug, hebel

hyblować- heblowac

hybotać się- chwiać się, kołysać się

hycel- łowca psów

halbka- połówka, flaszka, butelka

helka- wóz konny

hoje- spodnie

haman- olbrzym, potwór, ktoś ciężki, niezgrabny i niezbyt mądry

huncwot- łotr, szelma, niegodziwiec

hycnąć- skoczyć

haczka- motyka

hejbnąć się- zdobyć się na coś 

hazaj- zając

hista- historia, przedmiot w szkole

I

ino- tylko

inaczy- inaczej

idzim- idziemy
ikra, ikry- łydka, łydki

inszy- inny

istny, isny- taki jeden, właśnie ten

J

Jabzo,jabko- jabłko

jadaczka, japa- gęba

japa- również dziura w odzieży

juchta- chuligan, łobuz

judy- uda

jaczka- kaftanik, bluzka,marynarka

jucha, juszka- krew

jarmonika- harmonijka

jinzioro- jezioro

jarmuż- roślina zielna siekana i gotowana często z kaszą, zwłaszcza przez biedotę na przednówku

jupa, jupka, jaka-kurtka

jagniok- jagnię

jak bóndź- jak bądź

jak noleży- porządnie, jak należy

je- jest

jednaki- jednakowy

jedyn- jeden

jedynaście- jedenaście

jedynok- jedynak

jeno- tylko

ji- je obiad, lub jej

jińczyć- jęczeć

jo- ja albo tak

jagata- gęś

K

kabza- torba na pieniądze

kachel- kafel, element pieca kaflowego

kachlok- piec kaflowy

kaczoki- kaczęta

kaczór- kaczor

kajet- zeszyt

kalafa- twarz

kalika- kaleka

kalindorz- kalendarz

kałdón- gruby brzuch

kaminniok- kamienny garnek do mleka, śmietany

kamiń- kamień

kamloty- kamienie

kana- duża bańka na mleko

kanka- mała banka na mleko

kaniflorek- materiał wybuchowy używany przez młodzież na Wielkanoc do " strzelania z kluczy"

kanoł- kanał

kantówka- krawędziak

kapka- odrobina

karmelki- cukierki

 katana- wierzchnie okrycie, bluza, kurtka

kawalóndek- kawałek, odrobinka

każden- każdy

kiecka- suknia

kierda- locha, maciora, wieprz

kierdy- plotki

kieszyń- kieszeń

kilnia- kielnia

kipa- niedopałek papierosa lub duży wiklinowy kosz z dwoma uszami (uchwytami)

klofta- coś dużego lub ciężkiego albo duży kawał drewna

kista- skrzynia

kijanka-krótka deszczułka z rączką do prania bielizny przez wybijanie brudu
Kiszka- kaszanka
Kiszónka- kiszonka
Kiżenka, kieżynka- naczynie z ubijakiem do robienia masła
Klamoty- graty

knyp- nóż
Kminić- mówić, gadać
Klara-światło oślepiajace
klinczyć- klęczeć
klipa- gra regionalna
Kielczyć się- śmiać się
klofta- pogard. gruba, ociężała kobieta
klómb- klomb
klumpy-buty z drewnianymi spodami
kluszczonka- woda po gotowaniu makaronu lub klusek
kłaki- włosy
kłymbek- kłębek
kłymbiasty- kłebiasty
kłymbowisko- kłębowisko
klamot- kamień
kluk, kluka-nos
kolebać- kołysać
knoty- chłosta
knyp-nóż
knypek- mały nóż, nożyk
kobita- kobieta, żona
Kojfnonć, kojtnonć- umrzeć
kokoszka- młoda kura
kole- obok, przy
kolejorz- kolejarz
kolibka-kolebka, kołyska
kolinda- kolęda
kolonialka- sklep spożywczy
kolónia- kolonia
kołnirz- kołnierz
kopanka- miska do wyrabiania ciasta na chleb
kopnónć- kopnąć
koprowina- miedź
kopystka, kopycha- drewniana łyżka
koróna- korona
kołtun- skręcone, zaplątane, brudne włosy
korzónek-, korzyń- korzonek, korzeń
kotlorz- kotlarz
kowol- kowal
kozieł- kozioł, także nazwa gry regionalnej
kozok- kozak
kómbajn- kombajn
kómin, kóminiorz- komin, kominiarz
kómitet- komitet
kómpać- kąpać
kómpot- kompot
kómu- komu
kómuna- komuna
kómynda= komenda
kómyndant- komendant
kociamber- kot
korbol- dynia
kónduktor- konduktor
kónica- kłonica
kónien- koniec
kóniecznie- koniecznie
kónopie- konopie
kónkól- kąkol
kóntuar- kontuar
kóń- kon
kóński- koński
krajrzoga- piła tarczowa
krakowiok- krakowiak
krydyns- kredens, bufet
krowiniec- krowieniec, krowie placki
krócy- krócej
króng, kryngu-krąg, kręgu
krukiewka-uchwyt, drewniana rączka
krużowaty- człowiek z kręconymi włosami
Krychane kartofle- tłuczone ziemniaki,puree
kryda- kreda
kryncić- kręcić
kryska- kreska
krystek- okrągły piecyk stalowy lub żeliwny na węgiel( takze kurierek, fajerek)
Krzan- chrzan
krzesny- chrzesny
Kściny- chrzciny
krzok- krzak
krzymiń- krzemień
krzyżok- krzyżak
ksinga- książka
ksingorz- księgarz
ksinżyc- księżyc
ksiónżka- książka
któryndy bóndź- którendy bądź, obojętnie którendy
kubaba- ziele angielskie
kuchnia- piec do gotowania
kuchorz- kucharz
kuchynka- kuchenka
kuchynny- kuchenny
kucier, kuczer- furman, woźnica
kuć- także kłuć
kufa- beczkowóz
kufajka- waciak, ciepła przeszywana kurtka szyta na watolinie
kujawiok- kujawiak
kulosy- nogi
kómbinacja- kombinacja
kómbinerki- kombinerki, szczypce
kumoszka, kumoter- kuma, kum
kupywać- kupować
kurok, kurak- kogut
kurczok- kurczak
kurynda-pismo przekazywane od domu do domu w formie obwieszczenia
kutwa- skąpiec, złośliwiec
kwarta, kworta-litrowy garnek z jednym uchem
kwiczyć- kwiczeć
kwiot- kwiat
kwiotuszek- kwiatek
kyndzior- kędzior, lok
kromka- piętka chleba
kumpela- koleżanka
kupać- kupować
kremrować-płytko wzruszyć ziemię,np.  zaorać płytko ściernisko
kuzaj- kuzyn

L

laba- wypoczynek, przyjemność

lachnąć- pocałować

laczki- papcie, obuwie domowe

lafirynda- kobieta wyzywająco ubrana

lajsnąć- kupić, sprawić sobie coś

land- wieś

langus- długas

lapa- klasa

latoperz- nietoperz

latosi- tegoroczny

latoś- w tym roku

latowy- letni

latówka- letni wychów bydła

laubzyga- piłka do cięcia sklejki

laufboba- posłaniec, goniec

leberka- wątrobianka

lecić- lecieć, iść

lekciejszy- lżejszy

leloch= pieszczoch, maminsynek

lelija- lilia

lepi- lepiej

letki- lekki

letkie- płuca świni

leźć- iść, łazić

licki- lejce, cugle

ligęza- niedojda, ciamajda

likarstwo- lekarstwo

listowy- listonosz

liść bobkowy- liść laurowy

liter- litr

litkup-zwyczaj zapijania dobitego targu, wódka fundowana przez nabywcę

lgnąć- grzęznąć, zapadać się

lofer- powsinoga, łazęga, ktoś kto nie może usiedzieć w domu

lofrować- włóczyć się, łazikować, lenić się

lola- kij, pałka

lompy- ciuchy, odzież

lontrus- łobuz, chuligan

lorbas- kawał chłopa, urwis, chuligan

lotać- latać, biegać, marnować czas, obijać się, bumelować, wałkonić się

lufcik- małe, dodatkowe okienko w dużym oknie

luj- chuligan, łobuz

lujówka- czapka z daszkiem

lumpy- niechlujne ubrania, chuligani

luntrus- łobuz, nicpoń

Ł

łapawice- rękawice 

łata- szmata

łazynga- wędrowiec, powsinoga

łe tam- ach tam( wykrzyknik)

łechtać- łaskotać

łynty- łodygi ziemniaków( również łynta- wysoki człowiek)

łobiod- obiad

łoblotany- obeznany

łobstalować- zamówić, zarezerwować

łodebrać- odebrać

łochronka-przedszkole

łod- od

łogónek- kolejka w sklepie

łokónek- mały okoń

łołówek- ołówek

łoński rok- zeszły rok

łopciónć- obciąć 

łornół- szybko ruszył, szybko pobiegł

łowca- owca

łón- on

łóna- ona

łónka- łąka

łynciny- łodygi ziemniaków

łyngol- ktoś wysoki

łyskać się- błyskać się

M

machorka- tytoń do fajki

maciek- żołądek

maciora- locha
madrac- materac

majsel- przecinak

majlfut- wypad na łono natury, wycieczka

maluda- maluch, małe dziecko

marmulada- marmolada

mónczka- krochmal

mónczkować- krochmalić

merta- mirt

meter- metr

mglić- mdlić, nudzić( nudności)

miałki- płytki, sypki

mić cykora- bać się

mić dryg- umieć dobrze coś robić, mieć do tego predyspozycje

mić- mieć

miesiónc- miesiąc

milión- milion

mindzy- między

minso- mięso

minszać- mieszać

minta- mięta

mintówka- miętówka

mintus- miętus

miszkać- mieszkać

miszkanie- mieszkanie

mizdrzyć się- przymilać się

mliczornia- mleczarnia

mliczorz- mleczarz

mliko- mleko

młodzie- drożdże

młócarnia- młocarnia

młynorz- młynarz

młynorzowo- młynarzowa

mni- mniej

mnijszy- mniejszy

mnożynie- mnożenie

mocni- mocniej

mocorz- mocarz

modre- ultramaryna

modrok- chaber, bławatek

modrokowy- niebieski

modrzyć- barwić ultramaryną

moknónć- moknąć

mordynga- mordęga

mosióndz- mosiądz

motopómpa- motopompa

motór- motor, silnik

móm- mam

mómynt- moment

mónczka- krochmal

móndry- mądry

Móngolia- Mongolia

Móngoł- Mongoł

mónka- mąka

mónż- mąż

mrożóny- mrożony

muchómór- muchomor

mudzić- marudzić, zajmować niepotrzebnie czas, tracić czas

mulorz- murarz

musowo- obowiązkowo, koniecznie

mutra- nakretka

muzykanty- orkiestra

mycka- czapka

mylinie( mielinie)- mielenie

myndel- mędel

mynka- męka

mynski- męski

myntny- mętny

myślić- myśleć

mucia- matka

matynka- matka zdrobniale

muły-muskuły

mus- konieczność

mieć ptapty- być niedorozwiniętym umysłowo

ma sztycha- jest nadpsute

makiełki, makiołki- kluski z makiem na słodko( potrawa wigilijna)

N

nabierka- łyżka wazowa 

nadzierać się- krzyczeć

nagrygolić- napisać niestarannie, nagryzmolić 

nahajcować- napalić

napalony- zawzięty, bardzo pragnący czegoś  

na- weź, proszę, daję ci

na barana- nieść kogoś na plecach

na chybcika- robić coś szybko, niedokładnie

na gorónco- na gorąco

na podoryndziu- pod ręką, na podorędziu

na poprzyk- na poprzek

na potym- na potem

na późnij- na później

na pryndce- naprędce

na przedej- na sprzedaż

na przestrzoł- na przestrzał

na  przybość- bez skarpet

na rymby- włożyć coś, ubrać na odwrotną (lewą) stronę

na sprzedoż- na sprzedaż

na szage- na ukos, na skróty

na trzyźwo- na trzeźwo

na wirzchu- na wierzchu

nabożyństwo- nabożeństwo

nacincie- nacięcie

nacióngać- naciągac

nacirać- nacierać

nacisnónć- nacisnąć

nacychować- zaznaczyć

nad ranym- nad ranem

nadarymnie- nadaremnie

nadónsany- nadąsany

nadónżyć- nadążyć

nadusić- nacisnąć

nadwyrynżyć- nadwyrężyć

nadynty- nadęty, napuszony

nagónka- nagonka

najónć- nająć

najpszód- najpierw

naleźć- znaleźć

naliwać- nalewać

naliwka- nalewka

namknónc się- usunąć się,przesunąć się

namolny- natrętny

naobkoło- dookoła, naokoło

napinty- napięty

napómknónć- napomknąć, wspomnieć

naprowdy- naprawdę

napynd- napęd

narościć się- osiągnąć dojrzałość

naroz- naraz, nagle

naryncze- naręcze

narzeczóno- narzeczona

narzóndzać- cerować, naprawiać odzież

narzykać- narzekać

narzyndzie- narzędzie

nasinie- nasienie

nasioć- nasiać

natynżoć- natężać

nawiónzka- nawiązka

nawiźć- nawieźć

nawlic- nawlec

nawożynie- nawożenie

nazad, nazod- do tyłu ( komenda do konia)

naźryć- nażreć

niecirpióncy- niecierpiący

niedołynga- niedołęga

nieoczyszczóny- nieoczyszczony

nietopyrz- nietoperz

nima- nie ma

Nimcy- Niemcy

Nimiec- Niemiec

Nimka- Niemka

no- potwierdzenie, tak

norac się- brudzić

nygus- leń

nyncić- nęcić

nyndza- nędza

nyndzorz- nędzarz

nynkać- nękać

nynać- spać

nadra- pazucha, zanadrze

nicpoty- niegrzeczny, niedobry

nyny- spanie

nyrol- skąpiec

nuplać- ssać

narychtować- przygotować

O

obaczyć- zobaczyć

obalić- przewrócić

obcyngi- obcęgi

obicać- obiecać

objinty- objęty

obirać- obierać

oblic- oblec, założyć

oblotany- obeznany, światowy

oblyc się- ubrać się

obłuczyć- założyć ( pościel, ubranie)

oboczyć- zobaczyć

objinty- objęty

obojintny- obojętny

obowiónzek- obowiązek

obrok- pasza dla konia

obróńca- obrońca

obstalować- zamówić

obtoknónć- opłukać naczynie w wodzie

obzorgować- postarać się o cud

obżyrac się- obżerać się

ochyndorzyć- doprowadzić z grubsza do porządku

ociec- ojciec

ocinżały- ociężały

ocióngać- obciągać

ocirać- ocierać

obirać- obierać

odciónć- odciąć

odginty- odgięty

odgiónć- odgiąć

odrómbać- odrąbać

odrynczny- odręczny

odsicz- odsiecz

odsłónić- odsłonić

odsónczyć- odsączyć

odstómpić-odstąpić

odstympstwo- odstępstwo

odświntny- odświętny

ofuknónć- obrazić się, zripostować

ogacić- ocieplić przed mrozem

ogiń- ogień

oglóndać- oglądać

okinko- okienko

okłodka- okładka

okóń- okon

okróngły- okrągły

okrónżynie- okrążenie

okryng- okręg

okryngowy- okręgowy

okryny- okręt

okulory- okulary

opliść- opleść

oprzóntać- oprzątać, nakarmić zwierzęta

oprzynt- oprzęt ( jak wyżej)

oprzytómnić- oprzytomnieć

opuchninty- opuchnięty

opuchnónć- opuchnąć

orintować się- orientować sie

orka na zogón- orka na zimę

oryndować- orędować

oryndzie- orędzie

orynż- oręż

osim- osiem

osimdziesiónt- osiemdziesiąt

osióngnincie- osiągnięcie

osióngnónć- osiągnąć

osiónść- osiąść

oskarżóny- oskarżony

osławióny- osławiony

ospa- śruta, pasza dla zwierząt

osprzynt- osprzęt

ostać- zostać

ostrzóny- ostrzony

ostrzynie- ostrzenie

oswojóny- oswojony

ośmiokóntny- ośmiokątny

ośmiomiesinczny- ośmiomiesięczny

ośmiopintrowy- ośmiopiętrowy

ośmioprocyntowy- ośmioprocentowy

otrymby- otręby

otwirać- otwierać

owczorz- owczarz

ozimbinie- oziębienie

ozorgować- zamówić

ożeszty- Ach ty( wyrażenie złości, dezaprobaty)

ożynić- ożenić

ożywinie- ożywienie

odbuchło- odbiło

obkład- kompres, np. wędlina czy ser na chlebie

obśrupany- wyszczerbiony

odpicować się- wystroić się

odpicowany- wystrojony, elegancki

ogarnąć się- oporządzić się

oglądnąć- obejrzeć

opyplany- brudny, umorusany, niechlujny

obewrotny- obrotny, sprytny, zręczny

ogróżka- dreszcze gorączkowe

opałka- koszyk

Ó

ón- on

óna- ona

óndulacja- ondulacja

P

 Pajda- gruba skiba chleba

pajónk- pająk

pałónk- pałąk

pamintać- pamiętać

paminć- pamięć

panujóncy- panujący

papiros- papieros

papirówka- papierówka

paplina- topola

patefon- adapter

patyk- kojec w chlewie

pazłotko- folia aluminiowa

pelić- pleć

pepłać- brudzić

pieczora- pieczara

pieczyntować- pieczętować

pieczyń- pieczeń

Pielić- pleć

piełun- piołun

pierduśnica- plotkara

pierdziołka, pierdałka- owoc dzikiej gruszki

pirón- piorun, pierun

pierściónek- pierścionek

pijok- pijak

pijowka- pijawka

pikny- piękny

pindrzyć się- stroić, upiększać się

pindurynda- chwast silnie trujący, bieluń dzierzawa

pinióndz- pieniądz

pinióndze- pieniądze

pinkny- piękny

pinta- pięta

pintro- piętro

pintrowy- piętrowy

piń- pień

pińciolotka- pięciolatka 

pinciopintrowy- pięciopiętrowy

pincioprocyntowy- pięcioprocentowy

pińć- pięć

pińćset- pięćset

pińść- pięść

pioch- piach

pioć- piać, śpiewać wysokim głosem

piosek- piasek

piosynka- piosenka

pión- pion

piónć- piąć

pióntka- piątka

pirożek- pierożek

piróg- pieróg

pirszy- pierwszy

pirszyństwo- pierszeństwo

pirwyj- wczesniej

pirze- pierze

pirzyna- pierzyna

pisorz- pisarz

piszczoła- piszczałka

plaski- płaski plómba- plomba

plón- plon

plónować- plonować

płaczóncy- płaczący

po czymu- po ile

po wiela- po ile

pochrympać- uciąć nierówno, niestarannie

pocióng- pociąg

pocirz- pacierz

poczóntek- początek

poczynstunek- poczęstunek

podbirać- wykopać część bulw ziemniaka nie wyrywając krzaka

poddziesiónto- drugie śniadanie 

podleczóny- podleczony

podliwać- podlewać podług- według

podobiństwo- podobieństwo

podstymp- podstęp

podstymplować- podstęplować

podwolać się- zalecać się

podwyrko, podwórek- podwórze

poincie- pojęcie

pointny- pojętny

polić- palić

polipa- polepa, sufit

połknónć- połknąć

pomindzy- pomiędzy

pomocny- ktoś kto umie pomóc

porómbac- porąbać

porómbany- niespełna rozumu, głupi

portki- spodnie

poryncz- poręcz

porynczny- poręczny

porzónny- porządny

posiasny- dopasowany do osoby, ergonomiczny

postrónek- postronek, linka

postymp- postęp

postympek- postępek

postympowy- postępowy

pośrupać- poszczerbić, obić, postrzępić

potolać- wygnieść, wydeptać np. łan zboża

potym- potem

potynga- potęga

powróz- sznur, linka

pozbadnónć- pozbaść, wejść komuś na głowę

pólik- policzek

pómidór- pomidor

pómnik- pomnik

pómpa- pompa,ulewa

pónczek- pączek

póńczocha- pończocha

procynt- procent

prostokónt- prostokąt

proszczok- prosię

prónd- prąd

pryndki- prędki, szybki

pryndko- prędko

przebirać- przebierać, selekcjonować

przebrać np. rękę- zwichnąć podczas pracy

przecie- przecież

przedać- sprzedać

przednówek- okres przed żniwami

przekónska- przekąska

przepełnióny- przepełniony

przerażóny- przerażony

przerómbać- przerąbać

przerymbel- przerębla

przesiónkanie- przesiąkanie

przesónd- przesąd

prześciradło- prześcieradło

prześwicać- przeświecać

prześwitlinie- prześwietlenie

przetrejbować- zmielić ziarno, przemielić

przewalić się- przewrócić się 

przezimbinie- przeziębienie

przeznaczynie- przeznaczenie

przybość- chodzić na boso, lub w butach bez skarpet

przylepka- piętka chleba

przyndza- przędza

przysinga- przysięga

przysingać- przysięgać

przysiónc- przysiąc

przysiónść- przysiąść

przyspieszynie- przyspieszenie

przystympny- przystępny

przytympiony- przytępiony

przywiść- przywieźć

przywlic- przywlec

przywyknónć- przywyknąć

przyzimny- przyziemny

pszynica- pszenica

pszynny- pszenny

ptok- ptak

pucowaty- pulchny, okrągły na twarzy

pugilares- portfel, etui

puszorek- uprząż konia

pyda- laga, bicz

pylić- pleć

pympek- pępek

pynchyrz- pęcherz

pynczek- pęczek

pynczok- pęczek

pyndzel- pędzel

pyndzić- pędzić

pyndzlować- pędzlować

pynkać- pękać

pynkaty- pękaty

pynknónć- pęknąć

pyntać się- pętać się

pagować- patrzeć, podglądać

ploga- plaga

polowce- ciężkie sznurowane buty

pódź sa- chodź tu

pecynka- grudka

pyrki- ziemniaki

ploży- sprzyja, dobrze służy komuś

plug- ropa

polica- półka

posowa- pułap

płatnirz- zbierał po wsiach szmaty, dając w zamian drobne, tandetne przedmioty

potykielec- na potykielcu- na poczekaniu

pukwa- pukawka, zabawka do strzelania

pylonka- pielonka, pielenie chwastów

publika- publiczne zgorszenie

poruta- wstyd

parzybroda, parzycha- zupa z kapusty

plyndz- placek ziemniaczany

pana- przebita dętka

peja- wesz, pchła

pener- człowiek z marginesu

penerstwo- margines społeczny

pierdoła- gamoń

pierdoły- głupoty

pkać- pchać

przytośtać- przynieś

podkoziołek- ostatni dzień karnawału

R

rachować- liczyć

raczy- raczej

rakorz- rakarz

raszpel= pilnik

rechotać- śmiać sie głośno, rubasznie

rechtać się- mieć ruję(maciora)

reizen tasza- torba podróżna

rejón- rejon

rejwach- zamieszanie, hałas, szum, zgiełk

robok- robak ( gąsienice, owady, chrząszcze itp.)

roboszek- robaczek

roguzie- pałka szerokolistna zwana również rogożą

rojber- psotny chłopiec

rosnóńć- rosnąć

roz- raz

rozbirac- rozbierać

rozchemłany- rozpięty pod szyją

rozmaite- różne

rozrucać- rozrzucać

rozwininty- rozwinięty

rozwydrzóny- rozwydrzony

rozwydrzynie- rozwydrzenie

rozżalóny- rozżalony

rómbac- rąbać

rómbek- rąbek

rónczka- rączka

róndel- rądel

ruk cuk- szybko, spawnie, zgrabnie

rychli- wczesniej

rychło- wcześnie

rychtować- szykować, przygotowywać

rychtyg, rychtyk- w porządku, akurat, czyżby( w przypadku pytania)

rydel- daszek czapki

rymorz- rymarz

ryncznie- ręcznie

ryncznik- ręcznik

rynczny- ręczny

rynczyć- ręczyć

rynka- ręka

rynkow- rękaw

ryptura- przepuklina

rzaga- piła do cięcia drewna

rzeszoto- sito

rzeźbiorz- rzeźbiarz

rzeżucha- roślina podobna do trawy z ostrymi brzegami liści (turzyca)

rzodki- rzadki
rzodkie pyry z kaszom- krupnik
rzodkie pyry z kapustom- kapuśniak

rzoga- piła, piłka

rzogować- piłować

rzoszka- piła do drewna

rzónd- rząd

rzóndowy- rządowy

rzóndzić- rządzić

ryczka- stołek, małe krzesełko

rzympolić- rzępolić( krzywo ciąć, lub np. kiepsko grać na jakimś instrumencie, często skrzypce)

rzynsa- rzęsa

rżnincie-rżnięcie

rżnóńć- rżnąć

rajzować- podróżować

redyska, rediska- rzodkiewka

rumpuć- gęsta zupa jarzynowa

repeta- gęsta zupa na jednodaniowy obiad, dokładka

ryfa- gęba, mina, wyraz twarzy, grymas

rzęchy- łachy, szmaty

rugzak- plecak

reputaśny- odważny, energiczny

S

sagan- ciężki garnek kuchenny, gar

saganek- garnek kuchenny

sekulory- okulary
sicha- sierść, włosy

sieknónć- uderzyć

siekocz- narzędzie z ostrzem z blachy wygiętym w kształcie litery "S" osadzonym na trzonku służące do rozdrabniania ziemniaków, buraków na karmę dla świń, krów, koni

siła- dużo

siora- siostra

siw- siew

skarpyty- skarpety

skarupy, skorupy- naczynia porcelanowe, fajansowe, ceramiczne

sklep- piwnica, ziemianka do przechowywania płodów rolnych okopowych  

skopowina- baranina 

skrzeki, skworki- skwarki, spyrki

słóma- słoma

smaka- apetyt

smary-chłosta, bicie

smeja, smela- gotowane otręby, gotowana śruta na paszę do zwierząt

smrodyna- czeremcha

sodzowka- staw

sóm- są

sómsiek-sąsiek, część stodoły przeznaczona do składowania zboża, siana, słomy

sprawunki- zakupy

sprzedajta- sprzedajcie

stalować- zamawiać, regulować zegar

statki- naczynia kuchenne

steczka- ścieżka, dróżka polna

stelmach- stolarz

stołek- krzesło 

stołowy pokój- jadalnia

stróna- strona

strugać kartofle- obierac ziemniaki

strychołek- osełka do kosy

stuf, stufiok- kubek metalowy 

suchoty- gruźlica

sumitować się- tłumaczyć się

suszynie- suszenie

swołocz- podły człowiek
swyter- sweter

syr- ser

szablok- fasola

szabrować- kraść

szaga- ukos( iśc na szagę- iść na ukos, na przełaj)

szajerek- budynek gospodarczy do przechowywania drewna

szak- oczywiście, przecież

szak- także stosowany jako znak zapytania na końcu zdania pytającego

szak?- czy tak?, prawda?

szczun- gówniarz, dzieciak

szczupok- szczupak

szwung, szwunk- zręczność, sprawność

szkarpyta- skarpeta

szkita- noga

szkloki- landrynki, twarde cukierki

szkrab- dziecko

szmaja, szmania- człowiek leworęczny, mańkut

szmajba, szajba- koło pasowe

szmalec, szmolec- smalec

szmuglować- przemycać, spekulować, oszukiwać

szmyrgiel- szlifierka

szpec- ktoś obeznany a jakiejś dziedzinie, lub cwaniak

szperać- szukać, myszkować

szpilorek- szydło, przebijak

sztelwaga- okuty, drewniany element z zaczepami, do którego przymocowuje się orczyki, zamontowany do przedniej części wozu konnego albo narzędzia rolniczego, orczyca

sztrykować- robić na drutach coś z wełny

szturchać- trącać

sztyga- kopka zboża zestawiona ze snopów

szudrać się= drapac się

szukać się- bawić się w chowanego

szundy- drewniane nosidło do noszenia wody

szut- miał węglowy, także drobny gruz

szwargotać- mówić, mówić po niemiecku

szwejcować- spawać

szwotoły- strzępy, podarta odzież

Szwung- pęd, szybkość, chęć

szwyndać się, wałęsać się, chodzić bez celu

szypa- łopata

siń- sień, przedpokój, korytarz, klatka schodowa

sirminga- niepozorny facet

szachol- szeregowy żołnierz

szajges- cwaniaczek

szkieber, szkop- Niemiec

szkieła- policjant

sznytka- kromka

szplin- głupiec, wariat

sztuba- pomieszczenie, lokal

sztrumble- papierosy

szwerka- siostra

sztyrować- iśc, maszerować 

skiciu- smyk, chłopiec

smog- kij

spążka- drewniana zatyczka

spozim- początek wiosny

staje- miara długości, około stu dużych kroków

stroszki- strachy, straszydła

supast- przymusowa, postanowiona przez sąd sprzedaż majątku niewypłacalnego dłużnika

szaflik- drewniane naczynie do wody i mleka

szalej-cykuta, roslina z której korzenia otrzymuje się truciznę

szewiot- wełniana tkanina

szmatnica- szafa lub skrxynia na odzież

szmuchel- oszustwo, kradzież

szybity- wygięty, półokrągły, zaokrąglony

Ś

ślipia- oczy

ślungwa,ślongwa- niezdara, łamaga

śpik- skroń lub ciemiączko u niemowlęcia

śrubsztok- imadło

śrutować- mleć zboże

świntojanki- porzeczki( ale nie czarne)

świniok- świniak, wieprzek

T

tamój- tam

tachać- nosić

taradajka- bryczka

tartajstwo, tałatajstwo- dziadostwo

tasak- maczeta do ogławiania buraków (obcinania liści)    

taśtać, tośtać- nosić, poniewierać, szarpać

tedy- wtedy 

toć- ależ, przecież

tolać się-tarzać się np. w sianie, słomie

tregry- dwuteowniki stalowe, dźwigary

trepy- drewniaki, ciężkie buty

trotuar- chodnik

trowa- trawa

tuk- szpik kostny, przygłup

tutej- tutaj

tutka- torebka papierowa

tyncza- tęcza

tyrać- ciężko pracować

tryty- buty, nogi

tasz- buda kramarska

tatynek- ojciec zdrobniale

truna- trumna

U

ubrechtać- ubrudzić się, uśmiać się

ukrychać- rozdrobnić ugotowane ziemniaki 

ulingołka- owoc dzikiej gruszki

ulinić- wykręcić piszczałkę, zsuwając korę z gałązki wierzbowej

umorusać- wybrudzić 

unorać się- ubrudzić się

uskromnić- posprzątać, uporządkować

usłuchany- posłuszny

uzorgować- postarać się, nazbierać, załatwić

uhajtnąć, uhajtać- uciąć

utorkać się- umoczyć się

W 

wajcha- dźwignia, przekładnia, zwrotnica

wartołka- bąk- zabawka

waserwaga- poziomica

wej- patrz, zobacz

welbunek- strop

westka- kamizelka

wew-  w (wew szafie- w szafie)

wiater- wiatr

wiela- dużo

wiewielga- wilga

wirzch- wierzch

wita- wiecie

włóczyć- bronować na polu

włóki- brony

winkiel- róg (kąt prosty)

winkszy- większy

wiónzać- wiązać

wnyki- chłosta

wodnity- wodnisty

wóntpia- wnętrzności

wóntroba- wątroba

wóntróbka- wątróbka

wtrynić- wepchnąć coś gdzieś z trudem, wcisnąć lub wmówić komuś

wuja- wujek, stryjek ale też żartobliwy zwrot do kogoś

wyglóndać- wyglądac, oczekiwać

wygogolony- wydekoltowany

wyjść z klary- odsłonić

wyngiel- węgiel

wynorać się- ubrudzić się

wypiordek, wypierdek-( żartobliwie, wulgarnie) karzeł, knypek, kurdupel, wyskrobek, ostatnie dziecko starszych rodziców

wyrko- łóżko 

wyro- łóżko

wyrychtować- naprawić, doprowadzić do porządku, uporządkować

wyszki-coś wyżej, wejść na wyszki- wejść na drabinę, mebel itp.

wysztafirowany- wystrojony

wziónć- wziąć

wećpić, wćpić- wrzucić

weko- słój do zapraw

węborek, wymborek- wiadro

weba- lepszy gatunek lnianego płótna

worka, warka- zupa z mąki na wodzie

waska- drewniane naczynie z dwoma uszami do mycia naczyń

wyćpić- wyrzucić 

wuchta- duża, wielka ilość, duża porcja

wknaić się- wcisnąć się, wleźć gdzieś

wypindaczony, wypindraczony- wystrojony

wódorz, włódorz- włodarz

Z

za pazóchom- pod ubraniem, schować coś pod koszulą

zabirać- zabierać

zabolić- zaboleć

zachrypnónć- zachrypnąc

zachyncić- zachęcić

zachynta- zachęta

zacietrzewióny- zacietrzewiony, zawzięty

zacincie- zacięcie

zacióng- zaciąg

zaciónżyć- zaciążyć

zacyrować- zacerować

zaczónć- zacząć

zaczóntek- zaczątek

zadónć- zadąć

zadrasnónć- zadrasnąć

zadzirać- zadzierać

zaglóndać- zaglądac

zainty- zajęty

zajónć- zająć

zajónknónć- zająknąć

zajrzyć- zajrzeć

zajzer-kwas solny

zaklincie- zaklęcie

zakluczyć- zamknąc na klucz

zakorzynić- zakorzenić

zakón- zakon

zakónnik, zakónnica- zakonnik, zakonnica

zakónska- zakąska

zakóntek- zakątek

zakóńczyć- zakończyć

zakrynt- zakręt

zakryntka- zakrętka

zalónc- zaląc się

zalónżek- zalążek

zamudzać- przeszkadzać, zabierać czas

zaś- później, potem

zawarty- zamknięty

zawdy- zawsze

zdziebołko, zdziebełko- trochę, troszeczkę

zdziebko- trochę

zebuć- zdjąć buty

zezuć się- zdjąć buty 

zeblyc - zdjąć ubranie 

zgnity- zgniły

zielazo- żelazo

zielazny- żelazny

zielsko- chwasty

zimia- ziemia

zimne nóżki- galareta z mięsa

ziorko- ziarno

zlyźć- zejść, zleźć

zmudzić- zmarnować czas

zoboczyć- zobaczyć

zocirka- zacierka

zocny- zacny

zogón- zagon, kawałek pola

zoinczy- zajęczy

zorgować- robić zapasy

zorgowny- zaradny

zwiónzany-związany

zydelek- małe krzesło

zbuki- złe, śmierdzące, zepsute jajka

zbyry- figle, zbytki, hece, zabawy

zhatłać- zniszczyć się pracą

zadryndać- zadzwonić

zgrywus- żartowniś

zaklepka- zasmażka do zupy

zyzol- zezowaty

znorać się- wybrudzić się

zynder- łobuz, nierób

Ż 

żgajek- maluch, maluda

żgajka- ryba ciernik

żóna- żona

żónaty- żonaty

żóndło- żądło

żupon- kubrak, kamizelka

żuponek- kubraczek

żyjóncy- żyjący

żylatyna- żelatyna

żylok- żylak

żympolić- miernie grać na instrumencie muzycznym

żynić-żenić

żyr- karma dla zwierząt

żgak, żgok-kolec, zadra

żybura- mętna ciecz

żurak- garnek lub dzbanek w którym wyrabia się żur

Ź

źrybok-źrebię, młode zwierzę z rodziny koniowatych

źryć- żreć, pogardliwie jeść

Mozolna praca dobiegła końca, choć zdaję sobie sprawę że ten słownik ciągle jest otwarty, będzie przybywać ciągle nowych wyrazów, zwrotów i ciągle będę go uzupełniał.

Być może wkrótce w "Kronikach" ukażą się teksty pisane gwarą, wiersze kujawskie- takie są plany, więc zapraszam na te stronice wszystkich miłośników gwary kujawskiej oraz naszych obyczajów i obrzędów.